Potlatch

Rashit “Her şeyin bir bedeli var” Albümünden

TDK Sözlüğü

Fransızca "potlatch" kaynak alınmış:

"Kızılderililerin birbirlerine armağanlar verdikleri dinî bayram."

Vikipedi

"Potlaç”, bir tür Kızılderili'lerin değiş tokuş şeklinde gerçekleşen bayramlarına Şinok dilinde verilen isim.

Potlaç bölgenin ticaret ve ulaşımda kullanılan Şinok diliyle bütün batı kıyısına yayılmıştır, hem beslemek hem de tüketmek anlamındadır.

Beslemek anlamı verilenlerin çoğunlukla yiyecek maddeleri oluşundan, tüketmek anlamı da bu armağanların zenginliği yok edişinden kaynaklanmaktadır.

O zamanlar Kabilenin yıl boyunca çektiği sıkıntıların atlatıldığı, herkesin mutlu olduğu baharda yapılan ve bir ay süren potlaç, bol müzikli ve danslı geçerdi.

Herkesin elinde kalan giysi, yiyecek ve içecekler bir araya toplanır, kabile yaşlılarının denetiminde herkese eşit biçimde dağıtılırdı.

Yediklerini yer, yiyemediklerini yakarlar, postları da paylaşırlardı.

Bu armağan şenlikleri evlenme ve cenaze törenlerinde, yeni bir kutsal direğin dikilmesi veya olağanüstü zenginlikte bir balık avının gerçekleşmesinin de kutlanmasında yapılıyordu. Tlingit, Hayda, Çimşiyan, Kakiutl ve Bilhula oymakları araştırmacılara zengin malzeme sağlamışlardır."

ekşi sözlük

# "eski Türklerde, artı ürün birikimini önlemek için, eldeki fazlalığı toplumla paylaşarak hem toplumun bütünlüğünün hem de göçebe yaşamın kolaylaşmasını sağlayan törenlere verilen isim. Potlaç töreninin göçebe toplumlarda artı ürünü engelleyen bir uygulayımdır.

# Statünün korunması, soyun itibarının korunması için verilen büyük bir ziyafettir, yenilemeyecek kadar çok yemek, içecek ve davetlilere sunulacak hediyeler vardır.

Eğer yemekler yenmez, hediyeler alınmazsa potlaç sahibi bunları ya parçalar ya da denize atar.

Potlaca katılanlar yine bir potlaçla buna cevap vermek zorundadır aksi halde toplumsal statüsü zedelenir ve cevap vermediği potlaç sahibinin egemenliğini kabul etmek zorunda kalır.

(Aktaran mornehir)

Rene Sedillot

Katı kurallara bağlıdır. özellikle de alıp kabul etme yükümlülüğüne dayanmaktadır. hiç kimse ikram edilen armağanı reddedemez, kabul etmek ve hoşnutluğunu belirtmek zorundadır.

Bu sırada bir yandan da karşılığında verilecek olan şeylerin hiçbir huzursuzluğa neden olmayacağı da sezdirilir. böylece yarışmaya yol açılır ve hatta bir bakıma buna kışkırtılır. armağan verme yükümlülüğünden kaçınma tam bir teslim oluşla eşanlamdadır.

Karşısındakinden daha ast durumda olduğunu kabul etmektir; armağan vermeyi başlatmış olana hakaret sayılır, birliğin bozulması, dostluğun sona ermesi hatta savaş demektir. aksi durumda ise veren, saygınlığını sağlamlaştırır ve başkanlar arasında seçkin yerini sürdürür.

Burada söz konusu olan; kişinin olduğu kadar toplumun da yüz akıdır., bir başkan, bir oymak eğer kendisine üstün gelinmişse saygınlığını yitirir; kredisi kalmaz. karşı tarafın altında kalmaktan kaçınmak zorunludur. onun için de hemen hemen armağanlar vermek kadar önemli olan bir başka yola, değerli şeyleri yok etme yoluna başvurulur.

Verirken herkesi hayrette bırakmak gerekir, bunun için de değerli yağlar yakılır, köleler öldürülür, bakırlar denize atılır, yorganlar ateşe fırlatılır, görkemli konular kundaklanır, kısacası karşı tarafı apıştırmak için her şey yapılır.

Potlaç, ancak en hovardaca tarzda har vurup harman savurmakla kazanılabilir.

(Dünya Ticaret Tarihi, s.17)

Ruth Benedict

“Potlaç”a farklı bir açılımdan yaklaşarak potlaçı “saplantılı statü açlığı” olarak tanımlıyor.

Benedict'e göre Oğuz kavmi ve Kuzey Amerika kültürünün bir ürünüdür.

Potlaç, kuzeybatı Amerika kıtası yerlileriyle eski Türk göçebe kavimlerinde kurulu yapıyı koruma ve yenileme işlevinin yanı sıra, törensel ve büyük bir cömertlik gösterisiyle artı ürünün dağıtımı (ve yok edimi) işlevini görür.

Ama potlaçta verme karşıdakinin doygunluk sınırını aştıkça telef etme gösterisine dönüşür. Klasik ekonomi literatüründeki bir prensibi canlandırıyor bu durum. vermek, tüketmeyi körükler, tüketim yeniden üretimi canlandırır.

Benedict, saplantılı statü açlığı tanımını bu telef etme eğilimiyle açıklıyor.

Benedict kültür örüntüleri (patterns of culture; 1934) adlı derlemesinde, kuzey Amerika kıtasındaki bir balıkçı kültürü olan kuvakiyutul'a yer verirken, sıkça bahsediyor potlaçtan. kuvakiyutul'ların potlaç törenleri sırasında, önce yenilir içilir ve armağanlar verilir, daha sonra da değerli tüm kapkacaklar kırılır, balıkyağı akıtılır, ev eşyaları, dikiş makineleri harap edilir ve hatta evler bile yakılır.

potlaç törenine çağrılmak, büyük bir onurdur.

ancak her konuk, çağrıldığı her potlaç törenine karşılık kendisi de bir potlaç düzenlemek zorundadır."

(Aktaran "abraksas")

Ziya Gökalp

Oğuzlar'da potlacın tam anlamıyla gerçekleşmediğini, obalarda verilen ziyafetlerin bir yaptırımı beraberinde getirmediğini, fakirlerin doyurulduğunu, giydirildiğini iddia eder.

Marcel Mauss

'Potlaç' ve 'Armağan' kavramları üğnlü antropolog  Marcel Mauss'un  20. yüzyılın ilk çeyreğinde ortaya attığı ve daha sonra Bataille, Derrida gibi düşünürlerce yeniden ele alınmıştır.

Günümüzde 'armağan' konusuna yönelen radikal akademik çalışmalarda bir artış olduğunu, Alain Caillé ve Ahmet İnsel'in de kurucuları arasında yer aldığı  MAUSS grubunun özel çabalarının yanı sıra başka pek çok çevrede de ilgili çalışmaların çoğaldığını gözlemlemek mümkün.

Mauss, Kuzey Amerika'da Pasifik'in kuzeydoğu kıyıları boyunca yaşayan kavimleri incelerken; potlaç geleneği ve iktisadi evrimin paraya doğru giden bir değiş tokuşla değil, karşılıklı armağanlaşma ile başladığını düşündürten bulgular toplamıştı.

Potlaç, dünyanın farklı yerlerindeki eski toplumlarda versiyonları görülen, bir tür gönüllü yağma gibiydi. İnsanlar doğum, evlilik gibi fırsatlarda şölenler düzenliyor, şenlik eşliğinde birikmiş zenginliklerini yağmalatıyorlar hatta kimi zaman bir kısmını tahrip ediyorlardı. Satış ve karşılıklılığa değil, zorunlu armağanlaşmaya dayanan armağan iktisadının bir parçasıydı.

Mauss zaten bu araştırmalara "Pazar"ın alternatifinin ne olabileceği konusunda ciddi bir düşünüm sonucunda varmıştı. Bugünkü ilginin arkasında da aynı motivasyon fark ediliyor: Dünyaya hakim olan piyasa kültürüne karşı, daha temelli alternatifler yaratabilme arzusu.

İşte bu teorik arzu, elbette tam olarak örtüşmüyor ve aralarında bir temsiliyet ilişkisi yok ama, sanki gündelik hayattaki bazı pratik arzularla paralel gidiyor.

Biriken zenginliklerin şenlik ve tahrip eşliğinde dağıtılmasına bir özlem ve yeniden potlaç arzusunun kabardığına dair çeşitli işaretler gözlemleniyor.

Potlaç, elbette tek başına alındığında yeni bir toplum önerisi değil ama o topluma yönelik arzuyu gösteren bir reaksiyon gibi.

Malların yağmalanması, piyasa ahlakı devralınmadan okunduğunda, yeni düşünme alanları için imkanlar sunuyor.

'Başka bir dünya mümkün' diyenler için armağanın mantığını da kurcalamaya izin veren bir çalışma fırsatı doğuyor.

Cemal Süreya'nın harika dizeleri sanki potlaç için yazılmış:

"yeni törenler gerek bize/yeni törenler -kimi zaman en eski".

(Yazan Süreyyya Evren)

İmece Evi’nde potlaç

Tescillenmiş bir “imece evi” uygulaması...

Bir “paylaşım” yöntemi...

Bir “bütünleşme aracı”...

“Paylaşarak tüketmek değil üretmek”

“Bilgiyi üretmek, eğlenceyi üretmek, neşeyi, coşkuyu üretmek”

Bir “örneği üretmek”

Ama “üretmek için tüketmek” değil.

Düzenleyen

Mustafa SÜTLAŞ

Nisan 2008 / İmece Evi